جشن سده

واژه سده: بيشتر دانشمندان نام سده را گرفته شده از صد مى دانند. ابوريحان بيرونى مى نويسد: “سده گويند يعنى صد و آن يادگار اردشير بابکان است و در علت و سبب اين جشن گفته اند که هرگاه روزها و شب ها را جداگانه بشمارند، ميان آن و آخر سال عدد صد بدست مى آيد و برخى گويند علت اين است که در اين روز زادگان کيومرث، پدر نخستين، درست صدتن شدند و يکى از خود را بر همه پادشاه گردانيدند” و برخى برآنند که در اين روز فرزندان مشى و مشيانه به صد رسيدند و نيز آمده : “شمار فرزندان آدم ابوالبشر در اين روز به صد رسيد .”

نظر ديگر اينکه سده معروف، صدمين روز زمستان از تقويم کهن است، زمستان در تقويم کهن 150 روزه و تابستان 210 روزه بوده است و برخى گفته اند که اين تسميه به مناسبت صد روز پيش از به دست آمدن محصول و ارتفاع غلات است.

زنده ياد استاد مهرداد بهار معتقد است که واژه سده از فارسى کهن به معنى پيدايش و آشکار شدن آمده و آن را برگزارى مراسمى به مناسبت چهلمين روز تولد خورشيد (يلدا) دانسته و مى نويسد: … جشن سده سپرى شدن چهل روز از زمستان و دقيقا در پايان چله بزرگ قرار دارد. البته به جشنى ديگر که در دهم دى ماه برگزار مى شده و کمابيش مانند جشن سده بوده هم بايد توجه کنيم که در آن نيز آتش ها مى افروختند. اگر نخستين روز زمستان را پس از شب يلدا – تولد ديگرى براى خورشيد بدانيم، مى توان آنرا هماهنگ با جشن گرفتن در دهمين و چهلمين روز تولد، آيين کهن و زنده ايرانى دانست. (در همه استان هاى کشور و سرزمين هاى ايرانى نشين، دهم و چهلم کودک را جشن مى گيرند) و اين واژه “sada” (اسم مونث) که به معنى پيدايى و آشکار شدن است ، در ايران باستانsadok  و در فارسى ميانه sadag بوده و واژه عربى سذق و نوسذق (معرب نوسده) از آن آمده است.

پيشينه اسطوره اى پيدايش آيين و جشن سده:

از اسطوره هاى جشن سده تنها يکى به پيدايش آتش اشاره دارد. فردوسى مى گويد: هوشنگ پادشاه پيشدادى، که شيوه کشت و کار، کندن کاريز، کاشتن درخت … را به او نسبت مى دهند، روزى در دامنه کوه مارى ديد و سنگ برگرفت و به سوى مار انداخت و مار فرار کرد. اما از برخورد سنگها جرقه اى زد و آتش پديدار شد. هم در کتاب “التفهيم” و هم “آثارالباقيه” ابوريحان، از پديد آمدن آتش سخنى نيست بلکه آنرا افروختن آتش بر بامها مى داند که به دستور فريدون انجام گرفت و در نوروزنامه آمده است که : “آفريدون … همان روز که ضحاک بگرفت جشن سده برنهاد و مردمان که از جور و ستم ضحاک رسته بودند، پسنديدند و از جهت فال نيک، آن روز را جشن کردندى و هر سال تا به امروز، آيين آن پادشاهان نيک عهد را در ايران و دور آن به جاى مى آورند.

 برگزارى جشن سده:

الف) تا دوره ساسانى: فردوسى آنرا به هوشنگ نسبت مى دهد و ابوريحان بيرونى و نوروزنامه آنرا از فريدون مى دانند و همچنين رسمى شدن جشن سده به زمان اردشير بابکان منسوب گرديده است، اما در هيچکدام به شيوه برگزارى آن اشاره اى نشده است.

ب) بعد از ساسانيان: مورخان و نويسندگانى چون بيرونى، بيهقى، گرديزى، مسکويه و … از شيوه برگزارى جشن سده در دوران غزنويان، سلجوقيان، خوارزمشاهيان، آل زيار و … تا دوره مغول بسيار نوشته اند. از آيين هاى عامه مردم سندى نداريم اما در حضور شاهان، رسم شعرخوانى بود و نيز پرندگان و جانورانى به آتش انداخته مى شدند و گياه خوشبو تبخير مى کردند تا مضرات آن را برطرف کنند.

ج) در عصر حاضر: در مازندران، کردستان، لرستان، و سيستان و بلوچستان؛ روستاييان و کشاورزان و چوپانان و چادرنشينان نزديک غروب يکى از روزهاى زمستان (آغاز نيمه يا پايان زمستان) روى پشت بام، دامنه کوه، نزديک زيارتگاه، کنار چراگاه و يا کشتزار آتشى افروخته و بنا بر سنتى کهن پيرامون آن گرد مى آيند بدون آنکه نام جشن سده بر آن نهند.  

ولى در کرمان جشن سده يا سده سوزى در بين تمامى اقشار مردم کرمان، مسلمان، زرتشتى، کليمى … رواج دارد که همه ساله در دهم بهمن ماه برگزار مى شود. در بين چادرنشينان بافت و سيرجان سده سوزى چوپانى برگزار مى شود که شب دهم بهمن آتش بزرگى بنام آتش جشن سده، با چهل شاخه از درختان هرس شده که نشان چهل روز “چله بزرگ” است در ميدان ده برمى افروزند و مى خوانند: سده سده دهقانى/ چهل کنده سوزانى/ هنوز گويى زمستاني.

چنانکه از کتاب ها و اسناد تاريخى برمى آيد جشن سده جنبه دينى نداشته و تمام داستان هاى مربوط به آن غيردينى است و بيشتر جشنى کهن و ملى به شمار مى آيد و وارث حقيقى جشن سده نه فقط زرتشتيان، بلکه همه ايرانيان اند، ميراثى که به بسيارى از کشورهاى همسايه نيز راه يافت.